Leven bij de jager verzamelaars – Interview met Remko Kuipers

Remko at Hadza village

De leefstijl van van onze voorouders fascineert me al een hele tijd. Wat aten ze? Hoe zag hun dag eruit? Hoe sliepen ze? Hoe gingen ze om met ziekte? Hoe stonden ze in het leven? Aan de hand van allerlei archeologische vondsten hebben we een indruk gekregen van het leven van onze voorouders. Maar om een idee van vroeger te krijgen, kunnen we ook kijken naar de op dit moment nog levende oervolken.

 

Als er iemand veel traditioneel levende volken ontmoet heeft, dan is het Remko Kuipers wel. Voor zijn promotieonderzoek is hij naar Tanzania geweest om onderzoek te doen bij onder andere de Hadzabe. Maar hij is ook bezoek geweest bij de Maasai, de Azteken en de nazaten van de Djenghis Khan. Tijdens zijn avontuurlijke vakanties naar verschillende delen van de wereld, probeert hij altijd de lokale bevolking te leren kennen en ook letterlijk een kijkje te nemen in hun keuken. Dus wie kan ik nu beter vragen naar de leefgewoonten van de traditionele volkeren dan Remko? Tijd voor een interview.

Maasai dansers - copyright Remko Kuipers

Maasai dansers – copyright Remko Kuipers

 

Het dagelijkse ritme

Hoe ziet een gemiddelde dag van een jager verzamelaar er nou eigenlijk uit? Waar houden ze zich zoal mee bezig? Is het echt zo dat ze opstaan als het licht wordt en naar bed gaan als de avond invalt? Remko vertelt over zijn ervaring bij de Hadzabe.

 

“Ze staan op bij het krieken van de dag, tussen zes en zeven uur ’s ochtends. Er wordt dan wat thee gezet. Als er nog eten over is van de vorige dag dan wordt daar iets van gegeten. Vaak wat besjes of een stukje vlees. Hierna begint men aan de dagelijkse activiteiten. De mannen vetrekken eigenlijk meteen voor het jagen en verzamelen en komen vaak pas rond de schemering weer terug. De vrouwen besteden veel meer tijd in het kamp, omdat ze naast het verzamelen van eten ook nog met voedselbereiding en het verzorgen van de kinderen bezig zijn. Mannen zijn soms wel 10 tot 12 uur weg, terwijl de vrouwen zo’n 4 of 5 uur weg zijn.

 

Hadza huis - copyright Remko Kuipers

Hadza huis – copyright Remko Kuipers

Tegen de schemering is iedereen weer terug in het kamp en wordt er gezamenlijk nog wat gegeten. Tussen zes en zeven uur ’s avonds wordt het weer donker en rond acht of negen uur is het wel klaar met de dag. Het is wel zwaar hoor dat leven. Als je de hele dag aan het lopen bent in die hitte, dan ben je ’s avonds blij dat je kunt gaan slapen.”

 

Remko sliep zelf in de daktent van zijn auto, maar de Hadzabe liggen op een matje op de grond. Als kussen gebruiken ze een soort laag houten krukje. Ai, ik moet er toch niet aan denken hoe hard dat is! Toch vinden ze dit zelf het prettigst. Remko vertelt dat je in ziekenhuizen ook vaak ziet dat men op de grond naast het bed gaat liggen in plaats van op een zacht matras. Het is maar wat je gewend bent kennelijk.

 

Storytelling

Een van de beelden die ik heb bij jager verzamelaars is dat ze ’s avonds met z’n allen rond het kampvuur gaan zitten tot het tijd is om te gaan slapen. “Allemaal storytelling.” zegt Remko. “En wel op twee manieren. Het is enerzijds een verhaaltje dàt dit gebeurt en anderzijds àls het gebeurt is het ook echt om verhalen te vertellen. Als wij er waren ging het kampvuur wel aan, maar dat was ook omdat we een geit hadden meegebracht. Normaal gesproken gaat men slapen zodra het donker wordt en er gegeten is.”

 

Ik had blijkbaar een geromantiseerd beeld voor ogen. Het bestaat dus wel, maar het is geen dagelijks terugkerende activiteit. Meer zoals wij er een gezellige avond van maken als we familie of vrienden op bezoek krijgen.

 

Voedsel verzamelen

Uit Remko’s verhalen blijkt dat de mannen vaak hele dagen op pad zijn voor het jagen en verzamelen van voedsel, terwijl vrouwen daar veel minder tijd aan besteden. De vrouwen graven met hun graafstokken wortels en knollen op, zoals die van de cassave. Maar vrouwen verzamelen ook vis, eieren, honing, zaden en bessen.

 

Hadza met impala - copyright Remko Kuipers

Hadza met impala – copyright Remko Kuipers

De mannen gaan juist op jacht naar vlees, maar ook zij verzamelen voedsel. “Als ze grote zaden onder een boom zien liggen, lopen ze daar echt niet aan voorbij. Terwijl de mannen op jacht zijn, eten ze wat ze tegenkomen. Zo kunnen ze gemakkelijk een uur besjes staan te verzamelen, terwijl ze staan te kletsen en verhalen vertellen. Ook klimmen ze de boom in voor een honingraat of hakken ze een toekannest uit om de eieren te bemachtigen. Op een gegeven moment schoten ze een klipdas – een soort grote cavia – en dan wordt er meteen met een stok een vuurtje gemaakt en gaan ze met z’n allen rustig zitten om het dier te roosteren en vervolgens op te eten. Daar zijn ze zo een uur of twee mee bezig.”

 

De Hadzabe zijn eigenlijk nog de enige echte jager verzamelaars die er bestaan. “Je hebt nog een paar stammen in de Filipijnen en de binnenlanden van Paraguay en Zuid Venezuela, maar daar mag je niet komen.” De rest van de meer traditionele stammen leven in kleine dorpjes en hebben geleerd enkele gewassen zelf te verbouwen. Daardoor hoeven ze niet meer rond te trekken. Verder leven ze nog vrij primitief en jagen ze er ook nog wel bij. Maar dat is niet meer zoals de Hadzabe leven.

 

Natural healing

Leven in en met de natuur houdt ook in dat je gebruik maakt van natuurlijke remedies. Je hebt eigenlijk geen andere keus. Ik stel me zo voor dat er een medicijnvrouw is die medicinale drankjes maakt en rituelen uitvoert om de goden gunstig te stemmen. Klopt dat beeld eigenlijk wel?

 

De Hadzabe blijken inderdaad een medicijnman te hebben. “Maar,” zegt Remko “ze weten er eigenlijk allemaal heel veel van. Kinderen worden van jongs af aan al opgevoed met de natuur. Ze weten dus ook precies dat als je keelpijn hebt, je een bepaalde wortel moet uitgraven en daar op moet kauwen. Een keer, toen ik last van mijn keel had, mocht ik op zo’n wortel kauwen, maar daar kreeg ik zo’n ontzettende pijn van in mijn keel dat ik dacht dat ik zou stikken. Toen waren ze helemaal bezorgd en moest ik op een andere wortel gaan kauwen. Maar toen dacht ik: Nee, laat maar!”

 

Ook weten ze dat je bij Malaria de schors van een bepaalde boom moet eten. Het nut hiervan is inmiddels ook wetenschappelijk bewezen. “Er is echter ook heel veel onzin geneeskunde. Bijvoorbeeld dat je een kurk in je gat moet stoppen als je diarree hebt. Dat gaat natuurlijk niet echt helpen.”

 

De tandenborstelboom

Wat ik me ook telkens heb afgevraagd is hoe jager verzamelaars hun gebitten schoon houden. Wij poetsen netjes twee keer per dag onze tanden met tandpasta, flossen, ragen, spoelen en gaan regelmatig naar de tandarts. Maar hoe doen natuurvolkeren dat?

 

Remko vertelt dat de Hadzabe wel degelijk aan tandverzorging doen en dat ze over het algemeen hele goede gebitten hebben. De Hadzabe gebruiken voor het schoonmaken van hun gebit een twijgje van een boom die bij hen bekend staat als de tandenborstelboom. Ze kauwen op de onderste paar centimeter van het twijgje, waardoor de sappen van de boom vrijkomen en er uiteindelijk een vezelig ‘borsteltje’ overblijft. Hiermee wrijven ze over hun tanden, waardoor het gebit weer is gereinigd.

 

Het is natuurlijk interessant om te weten om welke boom dit gaat en welke eigenschappen deze heeft, maar dat is Remko niet bekend. Hij heeft wel eens een stukje meegenomen naar huis, maar alleen op basis van een takje is het moeilijk te bepalen wat de biologische naam is van deze ‘tandenborstelboom’.

 

In het hier en nu

In onze Westerse maatschappij zijn we altijd plannen aan het maken voor de toekomst, waardoor we vergeten te genieten van het hier en nu. Wat kunnen we leren van de manier waarop een natuurvolk in het leven staat?

 

Barabaig moeder - copyright Remko Kuipers

Barabaig moeder – copyright Remko Kuipers

De Hadzabe blijken het ‘leven in het moment’ uitermate goed te beheersen. Misschien wel iets te goed. Zo vertelt Remko dat hij met de mannen met op jacht was en dat ze achter een koedoe aan zaten. “Op een gegeven moment passeerden we een bessenstruik en stortte iedereen zich op die bessen. Ik was de enige die dacht: ‘Moeten we nu niet achter die koedoe aan?’ Maar iedereen ging rustig verder met besjes eten. Ze denken dan echt: ‘Waar heb je het over? We zijn nu toch bessen aan het eten!’

 

Ze kunnen gewoon niet omgaan met vooruitdenken. Ze zien eieren of honing en dan eten ze dat direct op. Er werd wel eens honing meegenomen voor de vrouwen, maar ik heb niet gezien dat dat het kamp heeft bereikt. Ze aten het altijd onderweg al op. Wordt er een dier gevangen, dan maken ze ter plekke een vuur om de vangst te roosteren en op te eten. Als de mannen vol zitten en er is nog over, dan wordt dat meegenomen naar het kamp.”

 

Sowieso lijkt delen niet hun sterkste kant te zijn. Zo deelde Remko eens tijdens een tocht zijn schaarse drinkwater (uit een fles, want er zit toch een risico aan het drinken van stilstaand water uit een plas – wat de Hadzabe overigens wel doen) met de Hadzabe mannen. De eerste dronk echter zoveel hij kon en gaf toen de fles pas door aan de volgende. De vrouwen waren daarentegen wel beter in delen. Als ze honing hadden gevonden, kregen de kinderen eerst en ook Remko kreeg een deel.

 

“Plannen en vooruitdenken zit helemaal niet in de genen van deze mensen. Eigenlijk zie je dat terug in de hele Afrikaanse cultuur. Heb je nu geld, dan geef je het nu uit. Morgen zie je wel weer verder.” Deze mensen leven dus volledig bij de dag. Over de toekomst maak je je geen zorgen. Klinkt misschien heel zen, maar uiteindelijk kom je er niet verder mee. Ons Westerse toekomstdenken is helemaal zo slecht nog niet.

 

Levenslessen

Het lijkt mij dat al die ervaringen met andere culturen en leefstijlen je vormen en dat je er dingen van oppikt die je mee wilt nemen naar je eigen leven. “Al die reizen hebben me inderdaad enorm gevormd. Allereerst het relativeren. Wij willen altijd het onderste uit de kast halen, ook op het vlak van gezondheid. En we zijn ontzettend carrièregericht. Ik heb wel geleerd te genieten en lol te maken. Terug naar de gezelligheid van het familieverband. Het hartstochtelijk kunnen lachen.”

 

Hadza - copyright Remko Kuipers

Hadza – copyright Remko Kuipers

Over het belang van lachen heeft Remko nog een mooie anekdote. “Toen we bij de Hadzabe waren, was mijn vriendin een keer heel hard gevallen. Terwijl zij zat te huilen, stonden zij met z’n allen heel hard te lachen. Ik dacht toen: ‘Wat doen jullie nou?’ Ik sprak ze er op aan en toen vertelden ze dat het heel erg voor haar vonden en haar juist probeerden te helpen de pijn te verzachten door haar toe te lachen. Als je zelf moet lachen, dan voel je de pijn ook niet meer zo.”

 

Oergezonde cardioloog

Ik vraag me af hoe Remko, die cardioloog in opleiding is, zijn visie op gezondheid combineert met zijn werk. Ontstaat er geen spagaat? “Ja, dat conflicteert inderdaad. Als ik merk dat een patiënt er open voor staat, dan kan ik er wel wat over vertellen, maar om eerlijk te zijn staan de meesten helemaal niet open voor preventie en willen ze alleen maar zo goedkoop mogelijk geholpen worden.”

 

Het lijkt mij heel demotiverend om te zien dat zieke mensen zo weinig interesse tonen voor hun eigen gezondheid. Hoe ga je daar mee om? “Het is zeker wel eens demotiverend, maar ik werk met twee petten op. In het ziekenhuis werk ik als cardioloog vooral voor mensen die niet geïnteresseerd zijn in mijn evolutionaire verhaal en daarnaast geef ik lezingen voor gezonde mensen die nooit in het ziekenhuis willen komen.”

 

Ook zijn collega’s zijn niet bijster geïnteresseerd in Remko’s visie. Van hoogopgeleide mensen die ook nog eens in de gezondheidszorg werken zou je toch verwachten dat er op zijn minst met belangstelling naar Remko’s verhaal geluisterd wordt. “Ze zijn eigenlijk helemaal niet veel met hun eigen gezondheid bezig. Als je ook ziet wat er in een ziekenhuiskantine wordt aangeboden, dan verbaas je je daar echt over. Grotere bedrijven, zoals Philips zijn veel verder met het gezond houden van hun medewerkers. In Maastricht is overigens wel een professor die zich heeft gespecialiseerd in de preventieve cardiologie. Dit heeft denk ik toch de toekomst.”

 

Over Remko Kuipers

Remko Kuipers is in 2012 gepromoveerd op het ‘Oerdieet’  bij Frits Muskiet aan de Rijks Universiteit Groningen. In januari 2014 is zijn eerste boek ‘Het Oerdieet – Dè manier om oergezond oud te worden’  uitgekomen. Inmiddels is ook zijn tweede boek uit: ‘Oergezond – word en blijf gezond met de oerleefstijl’. Momenteel is Remko werkzaam in het OLVG als cardioloog in opleiding. Daarnaast geeft hij lezingen over verschillende gezondheidsonderwerpen vanuit een evolutionaire visie. Kijk voor meer informatie op www.remkokuipers.com.

 

 

--- Vermenigvuldig inspiratie door te delen! ---

Ook interessant


Over Kirsten Winkelman

Kirsten is de oprichter van Sanova en zet zich sinds 2010 in om mensen te inspireren gezonder te gaan leven. Zij verbindt daarbij traditionele wijsheden met moderne wetenschap en bekijkt gezondheid door een evolutionaire bril. Haar idee is dat we een gezonde geest in een gezond lichaam krijgen als we dichter bij onze oorspronkelijke natuur gaan leven.